Op zondag 13 december 2009 werd tijdens een rondleiding bij de veenbrugreconstructie in het Kyllotsbos aan de oostrand van Smilde aansluitend aan de lezing nader uitleg geven over de 2 dicht bij elkaar aangetroffen veenbruggen.
Het Kyllotsbos is een gevarieerd bos ontstaan enerzijds door natuurlijke ontwikkeling met heide en anderzijds een gevarieerde bosaanplant direct tijdens de veenontginning. In het Kyllotsbos wordt aandacht besteed aan de nog voorkomende actieve hoogveengroei (Spagnum), bodemprofielen, geomorfologie, veen, de sporen van menselijke activiteiten, heidebeheer etc.
Op een ontmoeting met de adders in het gebied hoeven we in december evenwel niet te rekenen.

Een Veenbrug (ook wel veenweg genoemd) is meestal een uit de prehistorie stammende weg, door het veen, die bestaat uit dwars op de wegrichting liggende houten boomstammetjes, planken, vlechtwerk of combinaties van deze. Behalve de verbindingsfunctie zouden ze ook een rituele functie hebben gehad. Roelof Matien, kenner van deze oude wegen, zal ons nader laten kennismaken met deze oude fenomenen.
Tegen de oostkant van Smilde, even ten zuiden van de weg naar Hooghalen ligt het Kyllotsbos. Aan de noordzijde van dit gevarieerde bos waaide begin 2003 een hoge eikenboom om. Deze boom gaf in zijn één meter dikke, naar boven gekantelde wortelvoet een fraai
bodemprofiel prijs. Kort hierna liet de gemeente Midden-Drenthe vlak langs deze plek een verhard pad aanleggen voor rolstoel- en rollatorgebruikers. Voor aannemer Koers was het een kleine moeite om voor Noorderbreedte een profielkuil te graven.De kernen Hoogersmilde, Smilde en Bovensmilde danken hun ontstaan aan de grootscheepse turfwinning en ontginning vanaf 1633 tot 1900. Kenmerkend zijn hier de rechthoekige structuren vanwege de haaks op de Drentsche Hoofdvaart gegraven wijken en de daar weer haaks op aangesloten watergangen en sloten. Veel sloten zijn inmiddels gedempt en sommige wijken zijn vervangen door wegen. Het gebied ten oosten van de vaart bij Smilde ligt plaatselijk wel twee tot vier meter hoger dan de westzijde en vertoont ook beduidend meer reliëf.

Geschiedenis in de berm
Bij de aanleg van het verharde bospad is het in de bodem nog aanwezige veen verwijderd. Daardoor ligt nu in de berm over een lengte van zo’n 300 meter als het ware een langgerekt profiel van verschillende veensoorten. Bij de locatie van het beschreven bodemprofiel treffen we het hier zogenoemde plaatveen aan. Wat meer naar het oosten vinden we veenmosveen met een veel lossere structuur.Waarschijnlijk is dit de bij de turfwinning teruggestorte bovenlaag van het hoogveen, die ongeschikt was voor turf.  Nog verder naar
het oosten ligt het pad bijna anderhalve meter lager dan bij de profielkuil. Hier vinden we in de berm een sterk vergane, structuurloze en koolzwarte veensoort.
Plantenresten zijn hierin nauwelijks waar te nemen.
De veensoorten in deze omgeving zijn bij eerder onderzoek gedateerd. Ongeveer 300 meter ten noorden van het Kyllotsbos is in 1983 namelijk een restant van een prehistorische veenbrug blootgelegd. Onderzoek wees uit dat de oorspronkelijk 280 meter lange veenbrug rond 220 voor Christus is aangelegd. Het als eerste gevormde zwarte veen bleek zo’n 4000 jaar oud te zijn, terwijl het jongste veen, dat zich boven de veenbrug had gevormd, slechts 400 jaar oud was. Een gedeelte van de veenbrug is als toeristisch-educatief element gereconstrueerd.
De geschiedenis, die in het hiernaast afgebeelde bodemprofiel uit het Kyllotsbos is te lezen, gaat echter nog veel verder terug in de tijd.Op ongeveer één meter diepte begint het witbruin gevlekte keileem dat hier meer dan 200.000 jaar geleden door het landijs werd achtergelaten. Het bevat een grote verscheidenheid aan meegevoerde steensoorten. Bij Smilde zijn verschillende stenen werktuigen aangetroffen die in de Steentijd door onze voorouders zo’n 5.000 en 9.000 jaar geleden zijn bewerkt. De veelbesproken Smildiger
amateur-archeoloog Tjerk Vermaning heeft hier ook een aantal vondsten gedaan.

Plaatveen en schoensmeer
Tussen 50 en 100 centimeter diepte is een prachtig podzolprofiel te herkennen dat is gevormd in het tijdens de laatste IJstijd afgezette dekzand. De podzol is herkenbaar aan de grijze uitspoelingslaag met daaronder de donkerbruine inspoelingslaag. Tussen 80 en 100 centimeter is een overgang te zien van de inspoelingslaag naar het uitgangsmateriaal. Dit is tevens een overgang van dekzand naar keileem.
Van ongeveer 35 tot 50 centimeter zien we het restveenpakket. Het betreft hier een sterk samengeperste opeenstapeling van nog goed herkenbare moerasplanten zoals veenpluis. Dit wordt hier ‘plaatveen’ genoemd, omdat de laagjes als velletjes papier van elkaar te scheiden zijn. Deze laag is slecht waterdoorlatend.
Tussen circa 15 en 35 centimeter diepte is een opgebrachte zandlaag zichtbaar. Dit zand is destijds na het afgraven van het hoogveen als bouwvoor over het restveen aangebracht. Het is voornamelijk afkomstig uit de gegraven kanalen, wijken en sloten. Hier in het Kyllotsbos is deze donkere, humusrijke bouwvoor dooraderd met boomwortels. De bovenste 15 centimeter is de strooisellaag. Hierin zien we de jongste geschiedenis zich voltrekken, waarbij bodemorganismen de hoofdrol spelen. Bovenin zien we nog bladeren, maar hoe verder naar onderen, hoe meer de plantenresten zijn gefragmenteerd door bijvoorbeeld pissebedden en duizendpoten. Helemaal onderin verteren beestjes als mijten en springstaarten de bladfragmentjes tot een schoensmeerachtige substantie: de humus.Bij een wandeling kunt u langs het zeer toegankelijke pad door het Kyllotsbos dus niet alleen de restanten zien van 4.000 jaar geleden achtergebleven planten, maar tegelijkertijd getuige zijn van de afbraak van het tijdens de vorige herfst gevallen bladerdek.

Roelof Matien is projectleider Bodem bij de provincie Drenthe en bewoner van Smilde.

Artikel Charles Houx Groene Gieter vanwege lezing en excursie over de veenbrug bij Smilde
Lezing op 10 december 2009, excursie op 13 december 2009 verzorgd door Roelof Matien

Na enige spannende momenten vanwege de onwillende techniek kon Roelf zijn aandachtig gehoor toespreken. Aan de hand van een beeldpresentatie nam hij ons mee naar ijstijden, steentijd, de 18de en 19de eeuw en de tweede helft van de vorige eeuw. Zijn verhaal bevat een beste portie geologie, Hoe kan het ook anders als je iets over het aardoppervlak van Drenthe en haar bodemschatten wilt vertellen. Maar ook is er aandacht voor cultuurhistorie en natuur, Zijn verhaal speelt zich af aan de oostkant van het dorp Smilde, waar in de steentijd op diverse plaatsen al in de wijde omgeving geakkerd werd, gezien de complexen celtic fields. Op het keileem was dekzand afgezet en daarop werd geboerd. Daar de waterafvoer in natte perioden minder werd, ontstond laagveen rondom. Plantenresten van heide en wollegras verteren niet en vormen jaar na jaar laagjes waardoor een zuur milieu ontstaat en weinig planten groeien. Daarop kan het veenmos gaan groeien, dat het zure milieu nog eens versterkt. De veenvorming kan het maaiveld en het waterpeil aardig omhoog stuwen, want het verantwoordelijke plantje veenmos kan wel zeven keer haar eigen volume aan water opnemen. Door het zure milieu groeien er geen andere planten meer. De boeren werden door de veenvorming gedwongen naar hogere gronden uit te wijken. Bij Smilde werden enkele zandkoppen met zogenaamde veenbruggen of veenwegen verbonden. In een bosperceel is daarvan en restant gevonden, dat op slechts 20 cm onder het huidige maaiveld is te zien. Wel is waar zijn de elzenstammen bijna weggerot, het is een wonder dat ze er zolang hebben gelegen. Ik kon niet nalaten een splinter als souvenir mee te nemen. Thuis realiseerde ik mij, dat die jongens een tijdje geleden datzelfde hout ook in de handen hebben gehad. Meer dan tweeduizend jaar worden overbrugd!
Roelof nam ons op de eerste winterse dag van het seizoen ook mee naar het voormalig landgoed Kyllotsbosch. De betekenis van deze naam bleek tweeledig te zijn. Kyl komt van wig, lot van toeval. Het landgoed werd aangelegd door de familie Korteweg, een familie die in 1911 vanuit Den Haag in Smilde kwam wonen om de zandgronden te ontginnen (info mw. Alma Korteweg). Als geldschieter trad de familie van Holst tot Haeg op. Deze laatste naam komt nog terug in Haegenkamp (of Haegenaarskamp). Een groot huis heeft er op het landgoed nooit gestaan, wel is er een lanenstructuur gemaakt en zijn verschillende blokken of kamers te onderscheiden. Een van die kamers bestaat uit schraal grasland en wordt extensief beheerd. Door de relatief lage ligging is het vrij nat.
Naast het Kyllotsbosch ligt een open heideterrein. Ondanks onze grote groep lieten 4 reeën zich spotten. Een cadeautje van moeder natuur.
Zowel dit terrein als ook in de omgeving constateren we steeds weer allerhande hoogteverschillen, die het landschap letterlijk een extra dimensie geven. Even verder op ligt een zich donker aftekenende wal. Het blijkt de natuurlijke rand van de meerstal te zijn. Daarachter ligt een tankgracht uit de Tweede Wereldoorlog waar Roelof een dassenhol aanwijst. Deze zondagmorgen heeft een hoog belevingsniveau. Want al lopend op het heideterrein heb je zo de kans tot je knieën in het hoogveen te staan. Het blijken oude turfwinplaatsen te zijn, waar het proces van veenvorming weer opnieuw heeft aangevangen.
Roelof weet de spanning er goed in te houden door als laatste naar de veenbrug te gaan. Met een slim stel klemmetjes en haakjes weet hij zijn handgetekende kaart met een overvloed van lijnen en kleuren aan het informatiebord te bevestigen, zodat hij zijn laatste verhaal kan afsteken. Voor ons ligt een reconstructie van een veenbrug. Het markeert niet alleen zijn originele voorganger, maar maakt ook duidelijk hoe zo´n constructie werd gemaakt. Erg makkelijk loopt het niet. Ik kan mij voorstellen, dat de afdekking met een laag zoden het comfort ten goede komt.
Daarmee sluit Roelof de excursie af, tenzij .. …je nog interesse kan opbrengen voor het fenomeen wichelroede lopen. Een stuk of wat deelnemers trotseren nog even de frisse temperaturen en ik moet zeggen, voor mij zonder teleurstelling.
Onbevangen neem ik de ijzeren staafjes losjes in mijn hand en loop heen en weer over een strook die waterhoudend is. En ja hoor, eerst de rechter en dan de linker staaf draait naar binnen. Ik herhaal de loopjes nog een paar keer en steeds op dezelfde plekken komen die staafjes in beweging. Een prachtige ervaring.
Uiteindelijk nemen we door en door koud geworden afscheid van Roelof Matien, die ons een onvergetelijke zondag heeft bezorgd.
Bestuur, ook jullie bedankt voor dit leuke initiatief.

Via onderstaande link kom je bij een artikel in Noorderbreedte, waarin Roelof het bodemprofiel ter plekke beschrijft.
http://www.noorderbreedte.nl/onder.php3?artikel=906
Charles Houx

< Prev		Next >